महिलामाथि हुने हिंसाको प्रमुख कारण बारे मुख खोले डा. बाबुराम भट्टराईले

महिलालाई हेर्ने दृष्टिकोण र महिलाको सामाजिक भूमिकालाई ठीक ढंगले परिभाषित गर्ने पाटोमा रहेको त्रुटि नै मुख्य रूपमा महिलामाथि हुने हिंसाको प्रमुख कारण हो

केही समययता नेपालमा महिला हिंसाका घटना बढिरहेका छन्, यो अत्यन्तै चिन्ताको विषय हो । सामान्य रूपमा महिलामाथिको हिंसा विविध रूपमा हुने गरेको सबैलाई थाहा भएकै विषय हो । तर, केही समययता मुख्य रूपमा लैंगिक हिंसाले बलात्कारको रूप अत्यन्त भयंकर ढंगले लिएको छ, जुन चिन्ताजनक छ ।

सामान्य अवस्थाका महिला मात्र नभएर अत्यन्त कलिलो उमेरका बालबालिका र अत्यन्त पाको उमेरका वृद्धामाथि समेत बलात्कार हुने र त्यो कुकृत्य पराया परचक्रीका साथै आफन्त र रगतका नाताबाटै समेत हुने गरेका धेरै घटना प्रकाशमा आएका छन् । यससँगै राज्यको उच्च ओहदामा रहेका सुरक्षा अधिकारीसमेत यस्ता घटनामा मुछिएका कुराले विषयवस्तुलाई अत्यन्त गम्भीर बनाएको छ। बलात्कारका घटना अहिले एक्कासि बढेका हुन् अथवा अहिले प्रकाशमा आउने क्रमचाहिँ बढेको हो? बलात्कार वास्तवमा के हो ? भन्ने विषयमा हामीले ठीक ढंगले बुझ्नु आवश्यक छ ।

जतिवेलादेखि मानव जातिको विकास भयो, त्यतिवेलादेखि नै लैंगिक श्रम विभाजन पनि भयो । त्यसयता महिला र पुरुषबीचको सम्बन्धमा लैंगिक भेद गर्ने र महिलाको लैंगिक भूमिकालाई अपहेलना र अपव्याख्या गर्दै जाने प्रचलन बढ्दै गएको पाइन्छ । समाजका विभिन्न चरण खासगरी दासयुग र सामन्तवादी युगलाई नियाल्दा महिलालाई एउटा यौनवस्तुका रूपमा, सन्तान उत्पादनको साधनका रूपमा मात्रै लिने प्रचलन बढेर गयो ।

त्यो समयमा महिलालाई बलात्कार गर्नु सामान्य हो भन्ने रूपमा पुरुषले ग्रहण गर्थे । सायद त्यतिवेला बलात्कार भनिएन पनि होला । पौराणिक कथामा आफूलाई भगवान् भन्नेहरूले समेत जबर्जस्ती करणी, बलात्कार गरेका घटना हामीले सुन्छौँ । यसो हुँदै आउँदा यसका रूपहरू समयक्रमअनुसार फरक–फरक हुँदै गए पनि महिलालाई हेर्ने दृष्टिकोण र महिलाको सामाजिक भूमिकालाई ठीक ढंगले परिभाषित गर्ने पाटोमा रहेको त्रुटि नै मुख्य रूपमा महिलामाथि हुने हिंसाको प्रमुख कारणको रूपमा हामीले मान्नुपर्ने हुन्छ ।

खासगरी पुरानो युगमा जतिवेला विज्ञानको आविष्कार भइसकेको थिएन, त्यतिवेला महिला र पुरुषको लिंगभेदका सामाजिक भूमिकाबारे पुरुषको मात्र यौनचाहना हुन्छ, पुरुषको वीर्यले मात्र सन्तान उत्पादनमा भूमिका खेल्छ र महिलाले गर्भाशय मात्र प्रदान गर्छन् भन्ने अर्थमा गलत ढंगले परिभाषित गरियो । त्यस अर्थमा पुरुषले यौन सम्बन्धमा पूर्ण रूपमा आफ्नो एकाधिकार कायम गर्ने र महिलालाई सन्तान उत्पादनको भाँडो, वस्तुका रूपमा मात्रै बुझ्ने एउटा प्रवृत्ति बन्यो ।

वैज्ञानिक रूपमा पनि त्यो अल्पबुझाइ थियो भने सामाजिक, सांस्कृतिक रूपमा पनि त्यो विभेद थियो । त्यस कारणले गर्दा महिलाका यौन चाहनालाई कहिल्यै स्थान दिइएन । वंश निर्माण गर्ने, सन्तान उत्पादन गर्ने, मानव जातिको निरन्तरता दिने क्रममा महिलाको भूमिकालाई ठीक ढंगले स्वीकार गरिएन, परन्तु पूर्ण रूपले पुरुषको एकाधिकार कायम गरियो ।

हाम्रो खासगरी हिन्दू समाजमा महिलाको विवाह हुँदा उसको गोत्र नै स्थानान्तरण गरेर पुरुषको गोत्रमा पठाइदिने जुन चलन छ, महिलाको सन्तान उत्पादनमा कुनै मौलिक भूमिका हुँदैन भन्ने अर्थमा त्यसो गरिएको थियो । तर, आज विज्ञानले सन्तान उत्पादनमा महिला र पुरुषको ५०÷५० प्रतिशत भूमिका हुन्छ भनेर प्रमाणित गरेको छ । पुरुषको वीर्य र महिलाको डिम्बबाट जुन जिन सन्तानमा सर्छ, त्यसमा आमा र बाबुको बराबर भूमिका हुन्छ ।

तर, यो युगमा आइपुग्दा पनि महिलालाई वैज्ञानिक ढंगले बुझ्ने रूपमै त्रुटि रहेको म पाउँछु । त्यससँगसँगै सामाजिक, सांस्कृतिक रूपमा सुरुदेखि नै एउटा दासीका रूपमा महिलालाई विभेद गरिएको संस्कार अद्यावधि कायमै छ । यसरी वैज्ञानिक रूपमै महिलाको भूमिकालाई अस्वीकार गर्नु, न्यूनीकरण गर्नु, सामाजिक–सांस्कृतिक रूपमा अहिले पनि महिलालाई यौनदासीका रूपमा ग्रहण गर्नु, सत्ता–सम्पत्तिबाट महिलालाई पूर्ण रूपले वञ्चित गर्नु जस्ता कारणले गर्दा नेपाल जस्तो समाजमा महिलामाथि यस प्रकारका जघन्य अपराध भइरहेका छन् ।

त्यसैले सबैभन्दा पहिले हामीले यसको कारक तत्व बुझ्नुपर्छ । विगतमा मानिस सामाजिक, धार्मिक, सांस्कृतिक मर्यादामा रहेर बसेको हुनाले प्रायः यस्ता घटना हुँदैनथे । आधुनिक लोकतन्त्रमा विकसित समाजमा महिला र पुरुषको बराबरको अधिकार स्वीकार गरिन्छ, तसर्थ त्यस्ता समाजमा पनि यस्ता घटना क्रमशः कम हुँदै गएका छन् ।

हाम्रो समाज जहाँ पुराना मूल्य–मान्यताका आस्था भत्किएका छन् र नयाँ वैज्ञानिक संस्कार, संस्कृति र आस्था पनि निर्माण भइसकेको छैन, यस्तो संक्रमणकालीन अवस्थामा महिला बढी लैंगिक हिंसाको सिकार भएको देखिन्छ । यसप्रति हामी अत्यन्त गम्भीर बन्नुपर्छ । नेपालको सन्दर्भमा अहिले पछिल्लो चरणमा महिलामाथि जुन हिंसाका घटना भएका छन्, यसलाई हामीले अन्त्य गर्नैपर्छ ।

पहिलो, महिला र पुरुषको यौन र लिंगसम्बन्धी बुझाइको अन्तरलाई प्रस्ट पार्नुपर्छ । महिला–पुरुष लिंग भनेको प्राकृतिक रूपमा श्रम विभाजन हो भने यौन भनेको लिंगको विभाजनका आधारमा देखिने यौनिक प्रवृत्ति, चाहना र भूमिकाको अभिव्यक्ति हो । सबैभन्दा पहिले लिंगभेद हुन्छ तर यौनिक रूपमा उनीहरूबीच चाहना र भूमिका बराबर हुन्छन् । त्यस हिसाबले उनीहरूमा विभेद गरिनुहुँदैन । असमानता होइन, लैंगिक भिन्नता मात्र हो भन्ने कुरालाई हामीले बुझ्ने र बुझाउने गर्नुपर्छ ।

दोस्रो, अहिलेको आधुनिक लोकतान्त्रिक युगमा महिला र पुरुषले प्राकृतिक रूपमा सन्तान उत्पादनको भूमिकादेखि लिएर समाज निर्माण, आर्थिक विकास र समृद्धि, राजनीति र राज्यसत्ताका सबै अंगमा बराबर भूमिका खेल्न सक्छन् भन्ने मान्यता हामीले स्वीकार गर्नुपर्छ । राजनीतिक रूपमा महिला र पुरुषलाई बराबर ढंगले स्थान दिने हो भने महिलामाथि पुरुषले एकाधिकार जमाउने र बल प्रयोग गरेर हिंसात्मक गतिविधि गर्न सक्दैन ।

तेस्रो, हाम्रा धार्मिक, सांस्कृतिक संस्कार जुन महिलाविरोधी छ, महिलालाई यौन शोषण गर्ने र महिलाको यौनिक आकांक्षालाई निषेध गरेर पुरुषको एकाधिकार जमाउने जुन प्रवृत्ति छ, त्यसलाई हामीले सामाजिक, सांस्कृतिक क्रान्तिमार्फत अन्त्य गर्नुपर्छ । महिलामा पनि पुरुषजत्तिकै यौन चाहना हुने र यो उनीहरूको आफ्नो अधिकारको कुरा पनि भएकाले कुनै पनि पुरुषले महिलालाई एकतर्फी रूपमा यौन शोषण गर्ने अधिकार प्राप्त गर्न सक्दैन ।

यदि त्यस्तो गर्छ भने त्यो अपराध हो भन्ने कुरा स्वीकार गर्नुपर्छ । त्यसैले आजकल विकसित समाजमा लोग्नेले पनि श्रीमतीको सहमतिविना यौन सम्बन्ध राख्नु हुँदैन भन्ने मान्यता स्थापित भएको छ र यदि पतिले पनि जबर्जस्ती करणी गर्छ भने त्यो अपराध हुन्छ भनेर सभ्य समाजले कानुनी रूपमै परिभाषित गरेको छ । हाम्रो देशमा पनि हालसालै बनाइएको फौजदारी र देवानी संहितामा श्रीमान्ले समेत श्रीमतीको इच्छाविपरीत जबर्जस्ती गर्न हुँदैन भन्ने प्रावधान राखिएको छ । यसलाई गम्भीरतापूर्वक स्थापित गर्नुपर्छ । त्यसका निम्ति बृहत् रूपमा राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक अभियान चलाउनुपर्छ ।

चौथो, हाम्रो जस्तो देशमा अहिले यस्ता विकृति बढ्नुको पछाडिको कारणमा हाम्रै सामाजिक, आर्थिक संरचना भत्किएर खासगरी युवामा निराशा, पलायन, कुण्ठा बढ्दै जानु पनि हो । यस्ता कुण्ठा पोख्न महिलामाथि भौतिक ढंगले आक्रमण गर्ने र यौनजन्य अपराध गर्ने प्रवृत्ति पनि बढ्दो छ । यसलाई ठीक ढंगले सम्बोधन गर्नुपर्छ । यस सँगसँगै जोडिएको डिजिटल प्रविधिमार्फत अश्लील चित्र, अश्लील भिडियो व्यापक रूपमा प्रसारित भएको छ ।

त्यसको पहुँचका कारणले गर्दा पनि मानिसमा अनावश्यक ढंगले यौनिक उत्तेजना बढ्ने र त्यसको अभिव्यक्ति महिलामाथि बलात्कारको हदसम्म जाने प्रवृत्ति पनि थपिन पुगेको छ । यस्ता कुरालाई हामीले कडाइपूर्वक निषेध गर्नुपर्छ । त्यस्ता अश्लील तस्बिर, भिडियोलाई सरकारले नियम बनाएर रोक्न सक्नुपर्छ । पाचौँ, महिलामाथि जुन ढंगले अहिले हिंसा भइरहेको छ, सत्तामा रहनेले आफ्नो सत्ता र शक्तिको दुरुपयोग अथवा सम्पत्तिको दुरुपयोग गरेर महिलामाथि अनावश्यक ढंगले दबाब दिने प्रवृत्ति बढेको हामी पाउँछौँ ।

राजनीतिक रूपमा महिला र पुरुषलाई बराबर ढंगले स्थान दिने हो भने महिलामाथि पुरुषले एकाधिकार जमाउन र बल प्रयोग गरेर हिंसात्मक गतिविधि गर्न सक्दैन

कार्यालयमा पनि उपल्लो दर्जाका कर्मचारीले आफूभन्दा तल्लो दर्जाका महिला कर्मचारीलार्ई दबाबमा पारेर यौनजन्य क्रियाकलाप गर्ने प्रवृत्ति पाइन्छ । यस्तै शान्ति–सुरक्षाको जिम्मा लिएको प्रहरीका अधिकारीसमेतले पनि त्यस्तो प्रकारको यौनहिंसा गरेको घटना बाहिर आएका छन्। राजनीतिक नेतृत्व पनि यसबाट अछुत छैन ।

पछिल्लो चरणमा दैनिकजसो महिला हिंसाका घटना हामी सुनिरहेका छौँ । त्यसमध्ये कञ्चनपुरकी निर्मला पन्तको बलात्कारपछि हत्या प्रकरण एउटा केस स्टडीका रूपमा पनि आएको छ । एउटा बालिकामाथि बलात्कार र हत्या भएको दुई महिना भइसक्दा पनि राज्यले त्यसका अपराधीको किटान गर्न सकेको छैन अथवा त्यसलाई ढाकछोप गर्ने प्रयत्न गरेको छ । यो अत्यन्तै गम्भीर प्रकृतिको विषय हो ।

सरकारले बनाएको छानबिन टोलीमा रहेका कानुनी पृष्ठभूमिका व्यक्तिबाट अपराधी चिनिएको तर अपराधी लुकाउन खोजिएको र प्रतिवेदनलाई पनि लुकाउन खोजिएको भन्ने भनाइ आउनु अत्यन्त गम्भीर विषय हो । सत्ताको दुरुपयोग गरेर महिलामाथि यस प्रकारको हिंसा गरिन्छ, न्यायको मार्ग रोकिन्छ भने यो अत्यन्त गम्भीर विषय हो । महिलामाथि जुन प्रकारको विभेद, शोषण र बलात्कार जस्ता जघन्य अपराध भएका छन्, यसलाई एउटा राष्ट्रिय लज्जाको विषय मानेर यसको अन्त्य गर्नका निम्ति राजनीतिक, कानुनी, प्रशासनिक सबै क्षेत्रले कडा कदम चाल्नुपर्छ ।

पुरुषप्रधान सोच एकातिर छ भने नियम कानुन बने पनि त्यसको कार्यान्वयन गर्ने ठाउँमा (प्रशासन, अड्डा, अदालत, शान्ति सुरक्षा लागू गर्ने ठाउँ) पुरुषको बाहुल्य छ । त्यस कारणले गर्दा पनि महिलामाथि हुने यस्ता हिंसा र अपराधको ठीक ढंगले छानबिन गरी अपराधीलाई कारबाही गर्नुको साटो कुनै न कुनै बहानामा त्यसलाई ढाकछोप गर्ने, अल्झाउने प्रवृत्ति बढेर गएको छ ।

त्यसैले हामीले महिलालाई राज्यका सबै अंगमा बराबर अधिकार दिनुपर्छ, सम्पत्तिमाथि पूर्ण अधिकार दिनुपर्छ भन्ने जुन नयाँ संवैधानिक र कानुनी व्यवस्था गरेका छौँ, त्यसलाई कडाइसाथ कार्यान्वयन गरी महिला र पुरुषलाई पूर्ण रूपले सबै क्षेत्रमा समान व्यवहार हुने परिस्थिति सिर्जना गर्नुपर्छ । यसरी मात्रै हामीले सभ्य र सुसंस्कृत समाज निर्माण गर्न सक्छौँ ।

नँया पत्रिका बाट साभार

यसमा तपाइको मत

स्वास्थ्य बाट अन्य

सिन्धुलीको दूधौलीमा भोलि सार्वजनिक बिदा

२ मङ्सिर, सिन्धुली । हरिबोधनी एकादशी तथा तुलसी विवाहको दिन यही मङ्सिर ३ गते दूधौली नगरपालिकाले सार्वजनिक बिदा दिएको छ । उक्त नगरपालिकामा दनुवार समुदायको बाहुल्यता रहेको र सो समुदायले यस दिनलाई हरिबोधनी अर्थात बड्की...

ट्रकले च्यापिएर हेटौंडामा दुईजनाको मृत्यु

२ मंसिर, हेटौंडा । पूर्वपश्चिम राजमार्गअन्तर्गत हेटौंडा-९ पशुपति नगरमा ट्रकले च्यापिएर दुईजनाको मृत्यु भएको छ । बाराबाट मकै बोकेर आएको ना६ख ७०१७ नम्बरको ट्रक पल्टिदा मोटरसाइकल र अटो च्यापिएका थिए । सोही दुर्घटनामा घाइते भएका...

हिउँदे अधिवेशनको पहिलो बैठकको एजेण्डा चिकित्सा शिक्षा विधेयक !

२ मंसिर, काठमाडौं । संसदको शिक्षा तथा स्वास्थ्य समितिले चिकित्सा शिक्षा विधेयक संसदको आगामी अधिवेशनको पहिलो बैठकमै पेश गर्ने निर्णय गरेको छ । समितिको आइतबार बसेको बैठकले मंसिर ९ गतेबाट दफावार छलफल सुरु गर्ने निर्णय...

शिक्षक पेशा छाडेर तरकारीखेती

२ मङ्सिर, सुर्खेत । लेकबेँसी नगरपालिका–६ बाघखोर सुर्खेतका किसान पूर्णप्रसाद शर्मा तरकारी बालीबाटै सन्तुष्ट छन् । ५६ वर्षीय शर्माले तरकारीखेतीमा हात हालेको आज २२ वर्ष भयो । यसमा उनलाई गर्व लागेको छ । विसं २०५३...

‘पञ्चायती’ मा युवतीमाथि बलत्कारको माग !

२ मंसिर, काठमाडौं । पञ्चायती (गाउँका भद्रभलाद्मीको सभा) मै एक युवतीलाई सार्वजनिक बलात्कार गर्नुपर्ने माग राखिएको छ । त्यसको विरोध गर्दा एक सांसद कुटिएका छन् । सर्लाहीको कविलासी नगरपालिका-६ मदनपुरमा शुक्रबार बसेको पञ्चायतीमा राष्ट्रियसभा सदस्य...

सीमा समस्या समाधानको माग गर्दै स्थानीय तह धाउँदै डडेल्धुराका महिला

२ मंसिर, डडेल्धुरा । सीमाको समस्या झेल्दै आएका स्थानीयले समस्या समाधान गरिदिन अनुरोध गर्दै स्थानीय तहमा धाउन थालेका छन् । डडेल्धुराको परशुराम नगरपालिका सीमा क्षेत्रका महिलाहरु सामुहिक रुपमा सीमासँग जोडिएका आफ्ना समस्या समाधानको माग गर्दै...

‘यू-टर्न’ नलिनेहरु नेता नै होइनन्ः इमरान खान

२ मंसिर, काठमाडौं । पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री इमरान खानले ‘यू-टर्न’ लिन नसक्ने नेता कहिल्यै सफल नहुने बताएका छन् । पत्रकारहरुसँगको कुराकानीमा प्रधानमन्त्री खानले भने, ‘यू-टर्न नलिने कहिल्यै सफल नेता हुँदैन र जसले ‘यू-टर्न’ लिन जान्दैन...

लुम्बिनीमा अन्तर्राष्ट्रिय सेमिनार शुरु

२ मंसिर, रुपन्देही । बुद्धजन्मस्थल लुम्बिनीमा पूर्वीय दर्शनको विविधता विषयमा छलफल गर्न शनिबारदेखि अन्तर्राष्ट्रिय सेमिनार शुरु भएको छ । नेपाल र चीनका दुई विश्वविद्यालयको आयोजनामा एशियाली प्राकृतिक दर्शनको विविधिकरण विषय सेमिनार शुरु भएको हो...

रुकुम पश्चिममा गोली र खुकुरी प्रहार गरी श्रीमती र छोराको हत्या

२ मंसिर, रुकुम । रुकुम पश्चिममा एक व्यक्तिले आफ्नै श्रीमती र छोराको हत्या गरेका छन् । जिल्लाको त्रिवेणी गाउँपालिका–१ बल्लेजुराका ४९ वर्षीय सत्तबहादुर बुढाले श्रीमती ४२ वर्षीया इन्द्रकला बुढा र छोरा ११ वर्षीय स्वयमप्रकाश बुढाको...

बदलियो किलोग्रामको परिभाषा, हाम्रो जीवनमा के असर गर्छ ?

२ मंसिर, काठमाडौं । वैज्ञानिकहरुले किलोग्राम (केजी)को परिभाषा परिवर्तन गरेका छन् । नयाँ परिभाषालाई ५० भन्दा बढी देशले सर्वसम्मतीले अनुमति दिइसकेका छन् । पहिले यसलाई प्लाटिनमबाट बनेको एक सिलको वजनसँग परिभाषित गरिन्थ्यो जसलाई ‘ली ग्रान्ड...