-ख्यामकान्त अर्याल
सरकारले बनाएको कुनै नियम वा कानुन आफैं केही वर्षपछि समाप्त हुन्छ भन्ने सुन्नुभएको छ ? यदि कुनै कानुनलाई समयमै पुनः समीक्षा गरिएन भने त्यो स्वतः खारेज हुन सक्छ । यस्तै व्यवस्थालाई भनिन्छ Sunset Law l हामी बुझ्नेछौं Sunset Law के हो, किन आवश्यक छ, र यसका फाइदा तथा चुनौतीहरू के हुन् ? आज एउटा रोचक कानुनी र प्रशासनिक विषय Sunset Law को बारेमा सरल भाषामा चर्चा गर्नेछौं ।
Sunset Law भनेको के हो ?
Sunset Law भन्नाले कुनै कानून, नीति, संस्था, वा सरकारी कार्यक्रमलाई निश्चित समयसम्म मात्र लागू रहने व्यवस्था हो । त्यो समय सकिएपछि यदि पुनः समीक्षा गरेर नवीकरण गरिएन भने त्यो कानून वा कार्यक्रम स्वतः समाप्त हुन्छ । यसलाई Expiry Date भएको कानून भनेर पनि बुझ्न सकिन्छ । उदाहरणका लागि यदि सरकारले कुनै विशेष कर सम्बन्धी कानून ५ वर्षका लागि बनायो भने, ५ वर्षपछि त्यो कानून पुनः अनुमोदन नगरेसम्म स्वतः खारेज हुन सक्छ
किन “Sunset” भनिन्छ ?
“Sunset” को अर्थ हुन्छ सूर्यास्त । जसरी सूर्य अस्ताएपछि दिन समाप्त हुन्छ, त्यसरी नै निश्चित समयपछि कानूनको अवधि पनि समाप्त हुन्छ भन्ने अर्थमा “Sunset Law” भनिएको हो ।
Sunset Law का फाइदाहरू
१. पुराना र अप्रभावकारी कानून हटाउन मद्दत
कुनै कानून उपयोगी छैन भने त्यसलाई स्वतः समाप्त गर्न सजिलो हुन्छ ।
२. नियमित समीक्षा गर्न प्रेरणा
सरकारले समय–समयमा कानूनको प्रभावकारिता जाँच गर्नुपर्छ ।
३. शक्ति दुरुपयोग कम हुन्छ
विशेष आपतकालीन अधिकारहरू अनन्त समयसम्म चल्न सक्दैनन् ।
४. पारदर्शिता र जवाफदेहिता बढ्छ
सरकारी कार्यक्रम प्रभावकारी छ कि छैन भन्ने मूल्यांकन गर्न मद्दत गर्छ ।
चुनौतीहरू
१. राम्रो कानून पनि समाप्त हुन सक्छ
यदि समयमै नवीकरण भएन भने उपयोगी नीति पनि बन्द हुन सक्छ ।
२. प्रशासनिक अन्योल
कुन कानून कहिले सकिन्छ भन्ने स्पष्ट जानकारी नहुँदा समस्या आउन सक्छ ।
३. राजनीतिक प्रभाव
कहिलेकाहीँ राजनीतिक विवादका कारण आवश्यक कानून नवीकरण नहुन सक्छ ।
विश्वमा Sunset Law को प्रयोग
धेरै देशहरूले विशेष अवस्थामा Sunset Law प्रयोग गरेका छन् ।
विशेष गरी:
यी सबैलाई निश्चित समयका लागि मात्र लागू गरिन्छ ।
नेपालमा यसको अवस्था
नेपालमा “Sunset Law” भन्ने शब्द धेरै प्रयोग नभए पनि, केही अस्थायी नीति र अध्यादेशहरू निश्चित अवधिसम्म मात्र लागू हुने व्यवस्था पाइन्छ । भविष्यमा राम्रो शासन र प्रभावकारी नीति व्यवस्थापनका लागि यस्तो प्रणाली अझ उपयोगी हुन सक्छ ।Sunset Law भनेको “निश्चित समयपछि स्वतः समाप्त हुने कानून वा नीति” हो । यसले कानूनलाई समयअनुसार सुधार गर्न मद्दत गर्छ, पुराना नियम हटाउँछ, सरकारलाई बढी जवाफदेही बनाउँछ, तर सही समीक्षा र व्यवस्थापन नभएमा चुनौती पनि आउन सक्छ ।
माथिको बिचार Khyam Aryal Academy youtube च्यानलमा सुन्न सकिन्छ l
११ असोज, कामना । पूर्वप्रधानन्यायाधीश चोलेन्द्र शम्शेर जबरा पक्राउ परेका छन् ।उनी गएराति काठमाडौंको महाराजगञ्जस्थित घरबाटै पक्राउ परेका हुन् ।उनलाई अपराध अनुसन्धान कार्यालय टेकुको टोलीले पक्राउ