-ख्यामकान्त अर्याल 

टेलिभिजन वा सामाजिक सञ्जालमा तपाईंले नेपालको संसद बैठक त पक्कै देख्नुभएको होला। कहिले सांसदहरू निकै गम्भीर भएर भाषण गरिरहेका हुन्छन्, कहिले चर्को बहस त कहिले संसद नै अवरुद्ध भइरहेको हुन्छ। तर, के तपाईंलाई थाहा छ हाम्रो देशको भाग्य र कानुन फैसला गर्ने यो संसद बैठक वास्तवमा कसरी सञ्चालन हुन्छ? संसद्का कस्ता-कस्ता नियम र मर्यादाहरू हुन्छन्, जुन प्रत्येक सांसदले मान्नै पर्छ? आज हामी एकदमै सरल भाषामा नेपालको संसद बैठकको भित्री प्रक्रिया र यसको महत्त्वबारे बुझ्नेछौँ।

नेपालको संसद बैठक (Parliament Session / Samsad Baithak) संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालको सर्वोच्च विधायिका अङ्ग हो।

१. संसदको  संरचना (Structure of Parliament)

नेपालको संघीय संसद द्विसदनात्मक (Bicameral) छ, जसको अर्थ यहाँ दुईवटा सदनहरू छन्:

• प्रतिनिधि सभा (House of Representatives - HoR): यो तल्लो सदन हो, जसमा २७५ जना सदस्य (सांसद) हुन्छन्। यसमध्ये १६५ जना प्रत्यक्ष निर्वाचन (FPTP) र ११० जना समानुपातिक प्रणाली (PR) बाट निर्वाचित हुन्छन्। यसको नेतृत्व सभामुख (Speaker) ले गर्नुहुन्छ।
• राष्ट्रिय सभा (National Assembly - NA): यो माथिल्लो र स्थायी सदन हो, जसमा ५९ जना सदस्य हुन्छन्। यसको नेतृत्व अध्यक्ष (Chairperson) ले गर्नुहुन्छ।

 जब हामी 'संसद बैठक' भन्छौँ, तब मुख्य रूपमा यी दुई सदनहरूको छुट्टाछुट्टै वा कतिपय अवस्थामा संयुक्त बैठकलाई बुझिन्छ। संसदको  बैठक बस्नका लागि निश्चित समय र नियम तोकिएको हुन्छ। सामान्यतया वर्षमा दुईवटा मुख्य अधिवेशनहरू हुन्छन् एउटा बजेट ल्याउने 'बजेट अधिवेशन' र अर्को कानुन बनाउने 'विधेयक अधिवेशन'।

• बजेट अधिवेशन (Budget Session / Summer Session): यो जेठ महिनाको वरिपरि चल्ने अधिवेशन हो। यस बैठकमा सरकारको नीति तथा कार्यक्रम (Policies & Programs) र आगामी आर्थिक वर्षको वार्षिक बजेट प्रस्तुत र पारित गरिन्छ।
• विधेयक अधिवेशन (Winter Session / Bill Session): यो हिउँदको समयमा चल्छ, जहाँ मुख्य गरी नयाँ कानुन र विधेयकहरूमाथि दफावार छलफल र पारित गर्ने काम गरिन्छ।

बैठकको सुरुमा सभामुखले हथौडा ठटाएर बैठक प्रारम्भ भएको घोषणा गर्नुहुन्छ। संसद बैठकमा समयको ठुलो महत्त्व हुन्छ। यहाँ 'शून्य समय' (Zero Hour) र 'विशेष समय' (Special Hour) हुन्छ। शून्य समयमा सांसदहरूले आफ्नो क्षेत्रका र देशका समसामयिक समस्याहरूका बारेमा जम्मा १ मिनेटभित्र सरकारको ध्यानाकर्षण गराउनुपर्छ। यस्तै, विशेष समयमा दलका नेताहरूले देशको राजनीतिक र आर्थिक अवस्थाबारे विशेष मन्तव्य राख्ने गर्छन्।

३. संसद बैठकको संसदीय मर्यादा र प्रक्रिया (Parliamentary Protocol)

संसद बैठक सञ्चालन गर्दा कडा नियम र आचारसंहिता पालना गर्नुपर्छ, जसलाई संसदीय मर्यादा भनिन्छ:

• सभामुखको आसनलाई सम्मान: बैठक कक्षमा प्रवेश गर्दा र बाहिरिँदा सांसदहरूले सभामुखको आसन (Rostrum) तर्फ फर्केर शिर झुकाई सम्मान प्रकट गर्नुपर्छ।
• बोल्ने अनुमति: सभामुख वा अध्यक्षको अनुमतिविना कुनै पनि सांसदले बोल्न पाउँदैनन्। कसैको आलोचना गर्दा वा ध्यानाकर्षण गराउँदा सधैँ "सम्माननीय सभामुख महोदय..." भनेर सम्बोधन गर्नुपर्छ।
• अमर्यादित शब्दमा बन्देज: बैठकमा असंसदीय वा अमर्यादित शब्द प्रयोग गर्न पाइँदैन। यदि कसैले त्यसो गरेमा सभामुखले उक्त शब्दलाई संसद्को रेकर्डबाट हटाउन (Expunge गर्न) आदेश दिनुहुन्छ।
• वेल घेराउ र विरोध: सांसदहरूले चित्त नबुझेका कुरामा शान्तिपूर्ण विरोध गर्न सक्छन्, तर संसद्को 'वेल' (सभामुखको आसन अगाडिको खाली ठाउँ) मा गएर नाराबाजी गर्नु वा संसद अवरोध गर्नुलाई कूटनीतिक र संसदीय मर्यादा विपरीत मानिन्छ।

४. हालको सन्दर्भ (Current Context)

लाग्न सक्छ, संसद बैठकमा बहस मात्र हुन्छ कि काम पनि हुन्छ? वास्तवमा, संसद बैठकको मुख्य काम भनेकै देशका लागि आवश्यक कानुन र विधेयकहरूमाथि दफावार छलफल गरेर बहुमतले पारित गर्नु हो। साथै, सरकारले ल्याएको बजेट स्वीकृत गर्ने र सरकारलाई जनताप्रति उत्तरदायी बनाउने काम पनि यही बैठकबाट हुन्छ। आजकल संसद बैठकहरूको प्रत्यक्ष प्रसारण (Live Broadcast) हुने भएकाले, देश र विदेशमा रहेका प्रत्येक नेपालीले आफ्ना प्रतिनिधिहरूको व्यवहार र क्षमतालाई नजिकबाट नियालिरहेका हुन्छन्।

माथिको आलेख khyam aryal academy youtube च्यानलमा सुन्न पनि सकिन्छ