-ख्यामकान्त अर्याल

"जसले रातदिन रगत-पसिना बगायो, उसैको भान्छा रित्तो छ। दुःख गरेर उब्जाएको अन्न न त आफैं खान पाइन्छ, न बजारमा बेच्न । नेपालका पहाडी र ग्रामीण भेगमा अहिले एउटा यस्तो आतंक फैलिएको छ, जसका कारण हजारौँ किसानहरू आफ्नो थातथलो छाडेर बसाइँ सर्न बाध्य छन् । हो, हामी कुरा गर्दैछौँ— नेपालमा दिनानुदिन बढ्दै गइरहेको 'बाँदर आतंक' को ।" नेपालका पहाडी र ग्रामीण भेगमा बाँदर आतंकले गर्दा मानिसहरू बसाइँ सर्न बाध्य भइरहेका छन्। यो एकदमै "High-Engagement" र संवेदनशील विषय हो । वर्षभरि मेहनत गरेर लगाएको मकै, धान, कोदो, गहुँ, फलफूल र तरकारी केही घण्टामै बाँदरले नष्ट गरिदिँदा किसानहरू निराश बन्न थालेका छन् । कतिपय ठाउँमा त खेतीयोग्य जमिन नै बाँझो रहन थालेको छ । हामी नेपालमा बढ्दो बाँदर समस्याको कारण, यसका असर र सम्भावित समाधानबारे चर्चा गर्नेछौं ।

नेपालमा बाँदर आतंक किन बढ्दै गएको छ ?

पहिले बाँदरहरू जंगलभित्र नै सीमित थिए ।
तर अहिले अवस्था बदलिएको छ ।

यसका मुख्य कारणहरू:

✔️ जंगलमा आहाराको कमी

✔️ वन क्षेत्र र मानव बस्तीबीचको दूरी घट्दै जानु

✔️ बाँदरको संख्या बढ्दै जानु

✔️ गाउँघरमा खेती गर्ने जनशक्ति घट्नु र जमिन बाँझो रहनु

✔️ मानव र वन्यजन्तुबीचको द्वन्द्व बढ्नु

फलस्वरूप बाँदरहरू गाउँ, बजार र शहरसम्म पुग्न थालेका छन् ।

किसानमाथि परेको असर

  आर्थिक क्षति: मकै, धान, गहुँ, कोदो, आलु तथा तरकारी बाली फलफूल पाक्ने बेला हुनासाथ बाँदरको बथान आएर मिनेटभरमै सखाप पारिदिन्छन् ।

  मानवीय संकट: अब बाँदर खेतमा मात्र होइन, घरको झ्याल-ढोका फोरेर भान्छाभित्रै पस्न थालेका छन् । बालबालिका र वृद्धवृद्धाहरू असुरक्षित छन् ।

  बसाइँसराई (Migration): केही परिवार बसाइँसराइ गर्नुपर्ने अवस्थासम्म पुगेका छन् । 'बाँदर पाल्ने कि परिवार पाल्ने?' भन्ने स्थिति आएपछि धेरैले खेतीपाती गर्न छाडेका छन्, जसले गर्दा पहाडका गाउँहरू क्रमशः खाली (Ghost Villages) हुँदैछन् ।

यो समस्या किन यति धेरै बढ्यो ?

  प्राकृतिक सन्तुलन बिग्रिनु: वन जंगलमा बाँदरले खाने रैथाने फलफूल (जस्तै: काफल, कटुस, सल्लाका ठुटा आदि) हराउँदै गए र वनमारा तथा मिचाहा प्रजातिका झार बढे। भोजनको खोजीमा बाँदर गाउँ पसे ।

  शिकारी जीवको कमी: जंगलमा बाँदरको शिकार गर्ने चितुवा, वनबिरालो जस्ता हिंस्रक जनावरहरूको संख्या घट्नु, जसले गर्दा बाँदरको प्रजनन र संख्या अनियन्त्रित रूपमा बढ्यो ।

  कानुनी अड्चन: वन्यजन्तु संरक्षण ऐनका कारण किसानले बाँदरलाई मार्न वा ठुलो चोट पुर्‍याउन पाउँदैनन् ।

समस्या राष्ट्रिय मुद्दा बन्दै

बाँदर आतंक अहिले स्थानीय समस्या मात्र रहेन । यो विषय संसदसम्म पुगेको छ ।

सांसदहरूले सरकारसँग तत्काल समाधानको माग गर्दै बाँदर नियन्त्रणका लागि स्पष्ट योजना ल्याउन आग्रह गरेका छन् ।

सम्भावित समाधानहरू

अब प्रश्न उठ्छ—

के बाँदर आतंक नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ?

1.वैकल्पिक खेती (Alternative Cash Crops):लामो समयको लागि उत्तम उपाय.

बाँदरले मन नपराउने वा खान नसक्ने बालीहरू लगाउने। जस्तै: अदुवा, बेसार, कागती, टिमुर, ओखर, कुरिलो, र कफी । यसले गर्दा किसानको आम्दानी पनि हुन्छ र बाँदरले बाली नष्ट गर्न पनि पाउँदैन ।

2.जैविक र आधुनिक प्रविधि (Bio & Tech Barriers):तत्काल नियन्त्रणका लागि.

• सोलार वा इलेक्ट्रिक फेन्सिङ (Electric Fencing): खेतको वरिपरि हल्का करेन्ट लाग्ने (जसले ज्यान लिँदैन तर तर्साउँछ) तारबार गर्ने ।
• बाँदर धपाउने बन्दुक वा यन्त्र: ठुलो आवाज निकाल्ने घरेलु वा आधुनिक यन्त्रहरूको सामूहिक प्रयोग ।
• खुर्सानीको धुवाँ: वन क्षेत्र र खेतको सिमानामा खुर्सानीको धुलो वा जैविक गन्ध आउने बस्तुहरू जलाएर बाँदरलाई टाढै राख्ने ।

3.राज्यको नीति र परिवार नियोजन (State Level Actions):लामो दूरीको समाधान.

• सरकारले वैज्ञानिक तरिकाले बाँदरको बन्ध्याकरण (Sterilization) गर्ने कार्यक्रम ल्याउनुपर्छ ।
• बाँदर प्रभावित क्षेत्रका किसानहरूलाई विशेष कृषि अनुदान र बीमाको व्यवस्था हुनुपर्छ ।
• जंगलमा फलफूलका बोटबिरुवाहरू रोपेर 'Eco-Park' वा वन्यजन्तु आरक्षको अवधारणा ल्याउने ।

 निष्कर्ष

बाँदर पनि प्रकृतिको एउटा महत्वपूर्ण जीव हो । तर किसानको जीवन र कृषि उत्पादनलाई जोगाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ । त्यसैले बाँदरको संरक्षण र किसानको हितबीच सन्तुलन कायम गर्दै वैज्ञानिक र दिगो समाधान खोज्नु आजको आवश्यकता हो । यदि समयमै समाधान खोजिएन भने नेपालका धेरै खेतीयोग्य जमिनहरू बाँझो हुने र कृषि उत्पादनमा अझ ठूलो असर पर्ने सम्भावना छ ।

"बाँदर आतंक केवल एउटा किसानको समस्या होइन, यो नेपालको राष्ट्रिय खाद्य सुरक्षा र अर्थतन्त्रसँग जोडिएको गम्भीर मुद्दा हो । यदि बेलैमा स्थानीय सरकार र राज्यले यसको वैज्ञानिक समाधान खोजेन भने, भोलि हाम्रा गाउँहरू बगर बन्नेछन् र हामी खाद्यान्नमा पूर्ण रूपमा परनिर्भर हुनुपर्नेछ ।

माथिको लेख khyam aryal academy youtube च्यानलमा सुन्न सकिन्छ