डा डासुराम पौडेल, उप-प्राध्यापक

नेपालको प्राज्ञिक क्रान्तिको सुरुआत

नेपालमा आधुनिक शैक्षिक चेतना र प्राज्ञिक विकासको प्रस्थानबिन्दुका रूपमा रहेको त्रि-चन्द्र बहुमुखी क्याम्पसको इतिहास अत्यन्तै रोचक र गौरवपूर्ण छ। नेपालमा औपचारिक रूपमा उच्च शिक्षाको ढोका खोल्नका लागि वि. सं. १९७३ मा तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरले काठमाडौँमा रहेका ब्रिटिश रेजिडेन्सीका कर्णेल बेलीलाई कलेज स्थापनाको पहल गरिदिन अनुरोध गर्दै पत्र लेखेका थिए। राणा शासनको त्यो कठोर समयमा शैक्षिक चेतना फैलाउनु निकै चुनौतीपूर्ण कार्य मानिन्थ्यो। तर, यस ऐतिहासिक प्रयासले अन्ततः मूर्त रूप पायो।

वि.सं. १९७५ भदौ १२ गते (तदनुसार सन् १९१८ अगस्ट) मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरको पालामा नेपालकै पहिलो उच्च शैक्षिक संस्थाका रूपमा यसको स्थापना भयो। सुरुमा नेपालमा आफ्नै विश्वविद्यालय नभएकाले यस कलेजले भारतको पटना विश्वविद्यालयसँग सम्बन्धन लिएर शैक्षिक कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरेको थियो। स्थापना हुँदा यस कलेजको नाम तत्कालीन राजा त्रिभुवन र प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरको नामबाट 'त्रिभुवन-चन्द्र कलेज' (वा त्रिभुवन-चन्द्र इन्टरमिडियट क्याम्पस) राखिएको थियो। कलेज स्थापना भएको करिब एक वर्षपछि वि. सं. १९७६ असोज २७ गते राजा त्रिभुवनले यस कलेजको औपचारिक उद्घाटन गर्नुभएको थियो र वि. सं. १९८१ मा यसको नाम परिवर्तन गरी 'त्रि-चन्द्र बहुमुखी क्याम्पस' राखियो, जुन नामले आजसम्म देश-विदेशमा परिचित छ।

त्रि-चन्द्र कलेज केवल एउटा शैक्षिक भवन मात्र होइन, यो नेपालमा आधुनिक शैक्षिक चेतना र प्राज्ञिक विकासको मुख्य प्रस्थानबिन्दु हो। यसले देशको जेहेन्दार विद्यार्थीहरूलाई गुणस्तरीय उच्च शिक्षा प्रदान गर्दै राष्ट्र निर्माणमा आवश्यक पर्ने बौद्धिक र दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न शताब्दीभन्दा बढी समयदेखि निरन्तर अग्रणी योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ। देशका राजनीतिक नेता, उच्च प्रशासक, वैज्ञानिक तथा बौद्धिक व्यक्तित्वहरू उत्पादन गर्ने यो क्याम्पस नेपालको प्राज्ञिक इतिहासको बलियो खम्बा हो।

भौतिक पुनर्निर्माणमा सरकारी उदासीनता

आफ्नो शतवार्षिकी पार गरिसकेको यस ऐतिहासिक संस्थाले समयसँगै थुप्रै उतारचढावहरू भोगेको छ। वि. सं. २०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पले कलेजको ऐतिहासिक घण्टाघरतर्फको भवन र सरस्वती सदनमा ठूलो क्षति पुर्‍यायो। दरबार हाइस्कुल र रानीपोखरी जस्ता छिमेकी सम्पदाहरू पुनर्निर्माण भइसक्दा पनि त्रि-चन्द्र कलेज भने लामो समयसम्म उपेक्षित रह्यो। राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणले रानीपोखरी पार्क विस्तारका लागि क्याम्पसको केही जग्गा खाली गर्ने सर्त राखेको थियो। कलेज प्रशासनले सो सर्त अस्वीकार गरेपछि, जग्गा विवाद र सरकारी उदासीनताका कारण पुनर्निर्माण कार्य लामो समयसम्म अल्झियो। पुनर्निर्माणमा ढिलाइ हुँदा वर्षाको समयमा छतबाट पानी चुहिने, भौतिक संरचना जीर्ण बन्ने, जतिबेला पनि भवन भत्किन सक्ने त्रासका बीच विद्यार्थीहरू जीर्ण र जोखिम युक्त कक्षाकोठामा बसेर अध्ययन गर्नुपर्ने पीडादायी अवस्था विद्यार्थीले भोगे। जग्गा विवाद र सरकारी उदासीनताका विरुद्ध विद्यार्थी र प्राध्यापकहरूले सडकमा ओर्लेर दबाब दिनुपर्‍यो। निरन्तरको दबाब र आन्दोलनको बलमा अन्ततः अहिले केही ऐतिहासिक भवनहरूको रेट्रोफिटिङ र पुनर्निर्माण कार्य अन्तिम चरणमा पुगेको छ।

विद्यार्थीको चाप, आकर्षण र सुलभ शिक्षा

त्रि-चन्द्र क्याम्पस देशकै सबैभन्दा कम शुल्कमा गुणस्तरीय उच्च शिक्षा प्रदान गर्ने संस्था हो। नेपालको पहिलो उच्च शैक्षिक संस्था त्रि-चन्द्र बहुमुखी क्याम्पस शताब्दीभन्दा बढी समयदेखि विद्यार्थीहरूको आकर्षणको केन्द्र रहँदै आएको छ। कलेजको ऐतिहासिक विरासतसँगै यसले प्रदान गर्ने सुलभ शिक्षा र यहाँ रहने विद्यार्थीको चापका मुख्य पक्षहरू हुन। देशकै सबैभन्दा सुलभ र गुणस्तरीय शिक्षा त्रि-चन्द्र क्याम्पसको सबैभन्दा ठुलो सबल पक्ष भनेको यसको सुलभता हो। यो देशकै सबैभन्दा कम शुल्कमा गुणस्तरीय उच्च शिक्षा प्रदान गर्ने अग्रणी संस्था हो। न्यूनतम शुल्कमा स्तरीय शिक्षा पाइने भएकाले आर्थिक रूपमा विपन्न तथा जेहेन्दार विद्यार्थीहरूका लागि यो क्याम्पस सधैँ पहिलो रोजाइ बन्दै आएको छ। यसले आर्थिक अभावका कारण उच्च शिक्षा पाउनबाट वञ्चित हुनुपर्ने अवस्थालाई चिर्दै लाखौँ विद्यार्थीको भविष्य सुनौलो बनाएको छ।

ऐतिहासिक साख र दक्ष प्राध्यापकहरूको उपलब्धता, राजधानीको केन्द्र भागमा अवस्थित हुनु, बसोबासका दृष्टिले विद्यार्थीहरूलाई निकै सहज पहुँच दिनुका कारण देशभरिका जेहेन्दार र न्यून आर्थिक अवस्था भएका विद्यार्थीहरूका लागि यो सधैँ पहिलो रोजाइ (आकर्षण) रहँदै आएको छ। कलेजमा कार्यरत अनुभवी र दक्ष प्राध्यापकहरूका कारण पनि यसको प्राज्ञिक आकर्षण र गुणस्तर सधैँ उच्च रहँदै आएको छ। यद्यपि, सीमित पूर्वाधारका बीच पनि यहाँ विद्यार्थीहरूको चाप अत्यधिक रहने गरेको छ, जसको व्यवस्थापन क्याम्पस प्रशासनका लागि सधैँ चुनौतीपूर्ण बन्ने गरेको छ। विनाशकारी भूकम्पपछि कलेजका जीर्ण र जोखिमयुक्त कक्षाकोठाहरूमा बसेर पनि हजारौँ विद्यार्थीहरूले आफ्नो अध्ययनलाई निरन्तरता दिए। क्याम्पसको यही अत्यधिक आकर्षण र विद्यार्थीको चापलाई सुरक्षित वातावरण दिन बिभिन्न निकायहरुबाट जीर्ण भवन पुनर्निर्माणका लागि निरन्तर आन्दोलन र दबाब सिर्जना गर्नुपर्‍यो। यसरी, त्रि-चन्द्र बहुमुखी क्याम्पसले सुलभ शुल्कमा गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्दै नेपाली समाजका हरेक वर्गका विद्यार्थीहरूलाई आकर्षित गरिरहेको छ र राष्ट्रको प्राज्ञिक विकासमा मेरुदण्डको रूपमा काम गरिरहेको छ।

आधारभूत विज्ञानको महत्त्व र क्याम्पसको भूमिका

कुनै पनि देशको वैज्ञानिक र प्रविधिगत विकासको जग भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, गणित र जीवविज्ञान जस्ता आधारभूत विज्ञान (Basic Sciences) मा अडिएको हुन्छ। त्रि-चन्द्र कलेजले स्थापनाकालदेखि नै यी आधारभूत विज्ञानका शाखाहरूको अध्ययन-अध्यापन र अनुसन्धानलाई निरन्तरता दिँदै देशलाई चाहिने दक्ष जनशक्ति उत्पादन गरिरहेको छ। आधुनिक प्रविधिको विकासका लागि आधारभूत विज्ञानको अनुसन्धान अपरिहार्य छ र यसमा कलेजको भूमिका सधैँ अग्रणी रहेको छ। आधारभूत विज्ञानमा कलेजको भूमिका: स्रोतहरूका अनुसार त्रि-चन्द्रले भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, गणित र जीवविज्ञान जस्ता आधारभूत विज्ञान (Basic Sciences) को अध्ययन-अध्यापन र अनुसन्धानमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा त्रि-चन्द्र कलेज परम्परागत शिक्षण पद्धतिबाट माथि उठेर अनुसन्धानको हब (Research Hub) बन्ने दिशामा अग्रसर छ। पछिल्लो समय क्याम्पसले आफ्नै पहलमा रिसर्च ल्याबोरेटरीहरु स्थापना गरी अत्याधुनिक क्षेत्रमा अनुसन्धान अगाडि बढाएको छ। आफ्नो स्थापनाको गौरवमय १०९औँ वार्षिकोत्सवको पावन अवसरमा कलेजको रिसर्च म्यानेजमेन्ट सेल (RMC) को आयोजनामा वि.सं. २०८३ भदौ ११ र १२ गते (२६-२७ अगस्ट २०२६) ऐतिहासिक "पहिलो त्रि-चन्द्र शैक्षिक प्रदर्शनी - २०८३" (1st Tri-Chandra Academic Exhibition - 2083) आयोजना गरिएको छ। यस प्रदर्शनीले विद्यार्थीहरूमा लुकेको वैज्ञानिक सोच, सिर्जनात्मकता र प्रविधिप्रतिको आकर्षणलाई उजागर गर्न अभूतपूर्व मञ्च प्रदान गरेको छ। विद्यार्थीहरूले आफ्ना नवप्रवर्तनात्मक परियोजनाहरू प्रदर्शन गर्दै नेपालको वैज्ञानिक प्रगतिको सम्भावनालाई देखाएका छन्।

अबको दिशानिर्देश र भावी सङ्कल्प

त्रि-चन्द्र कलेजलाई केवल इतिहासको गौरवगाथा (Nostalgia) मा मात्र सीमित नराखेर २१औँ शताब्दीको प्रतिस्पर्धी प्राज्ञिक केन्द्र बनाउनु आजको मुख्य आवश्यकता हो। यसका लागि जीर्ण भौतिक पूर्वाधारहरूको पुनर्निर्माण कार्य तुरुन्तै सम्पन्न गरी सुरक्षित र आधुनिक कक्षाकोठा निर्माण गरिनुपर्छ। साथै, राज्यको तर्फबाट विशेष अनुसन्धान अनुदान (Research Grants) को व्यवस्था हुनुपर्छ र अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयहरूसँग प्राज्ञिक साझेदारी र संयुक्त अनुसन्धानका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिनुपर्छ। नेपालमा समग्र रूपमा आधारभूत विज्ञानको विकासमा सरकारी नीति, बजेटको न्यूनता, र त्यसले देशको प्राविधिक तथा आर्थिक विकासमा पारेको दीर्घकालीन असरबारे सरकार र मातहतका निकायहरु बिच समन्वय र सहकार्य हुनुपर्ने देखिन्छ।

उनी रसायनशास्त्र बिभाग, त्री-चन्द्र बहुमुखि क्याम्पस, त्रीभुवन बिश्वविध्यालय, काठमांडौका उप-प्रध्यापक हुन् , उनी Nanomaterials and Green Hydrogen Research Lab (NGHRL) को Principle Investigator पनि हुन् l